Digitalizacja zbiorów Krakowskiej Kapituły Katedralnej

Projekt digitalizacji ma na celu zabezpieczenie, udostępnienie i aktywne wykorzystanie zasobów Archiwum i Biblioteki Krakowskiej Kapituły Katedralnej poprzez utworzenie wysokiej jakości cyfrowych kopii oraz metadanych zgodnych z międzynarodowymi standardami. Priorytetem jest ochrona materialna obiektów oraz wsparcie badań historycznych i dydaktyki w Lektorium na Wzgórzu Wawelskim.

Cel i zakres projektu digitalizacji

Cele naukowe obejmują zapewnienie trwałego dostępu do unikatowych rękopisów średniowiecznych, starodruków i materiałów archiwalnych dla badaczy z Polski i zagranicy, umożliwienie analiz paleograficznych i filologicznych oraz wsparcie edycji krytycznych. Cele edukacyjne koncentrują się na tworzeniu materiałów do zajęć akademickich, warsztatów muzealnych i programów dla szkół.

Zakres materiałów obejmuje rękopisy liturgiczne i kancelaryjne związane z kapitułą, starodruki o znaczeniu religijnym i prawnym, materiały ikonograficzne dotyczące Wawelu, mapy historyczne oraz akta administracyjne kapituły. Kryteria wyboru do digitalizacji opierają się na wartości naukowej, stanie zachowania, zagrożeniu utratą informacji oraz potencjale dydaktycznym. Priorytet nadawany jest obiektom unikatowym i narażonym na intensywne badania.

Charakterystyka zbiorów Biblioteki Kapitulnej

Zbiory obejmują rękopisy od XI do XVI wieku, starodruki z XVI–XIX wieku, bogaty zasób rycin oraz akta kapitulne. Rękopisy zawierają kodeksy liturgiczne, księgi pamięciowe oraz kopie bull papieskich. Druki i starodruki dokumentują praktykę prawną i duchową diecezji krakowskiej od Reformacji do zaborów. Zbiory ikonograficzne dokumentują wystroje katedralne i wydarzenia publiczne na Wawelu.

Poniższa macierz techniczna zestawia główne kategorie obiektów z parametrami skanowania i rekomendowanym formatem archiwalnym, co ułatwia planowanie prac logistycznych i konserwatorskich.

Stan zachowania i konserwacja przed digitalizacją

Dokładna ocena stanu fizycznego obejmuje identyfikację uszkodzeń papieru, zatarć atramentu, ubytku pergaminu oraz podatności szycia i oprawy. Ryzyka związane z digitalizacją obejmują mechaniczne naprężenia podczas otwierania, kontakt z oświetleniem oraz powstawanie pyłu. Konserwacja obejmuje stabilizację oprawy, konsolidację zagrażających partie, dezynfekcję powierzchni i uzupełnienia braków zgodnie z zasadami konserwatorskimi obowiązującymi w Polsce.

Każdy obiekt trafia na specjalne stanowisko przygotowania, gdzie wykonywane są notatki konserwatorskie i fotografie dokumentacyjne przed i po zabiegach.

Technologie i standardy digitalizacji

Wykorzystywany sprzęt obejmuje skanery płaskie o niskim nacisku, aparaty średnioformatowe w systemie kopuły z równomiernym oświetleniem LED o stałej temperaturze barwowej 5000 K oraz stoły z systemem podtrzymania kartek. Parametry techniczne standardowo obejmują rozdzielczości zgodne z powyższą macierzą, przestrzeń barw sRGB dla kopii dostępowych i Adobe RGB lub ProPhoto RGB dla kopii masters. Format master to TIFF lub TIFF wielowarstwowy, kopie pośrednie w JPEG2000 lub PDF/A. Metadane wdrażane są zgodnie z METS, PREMIS i Dublin Core, co umożliwia interoperacyjność z repozytoriami krajowymi i europejskimi.

Proces digitalizacji — workflow

Proces obejmuje przyjęcie i ewidencję fizyczną obiektu, ocenę konserwatorską, przygotowanie do skanowania, właściwe pozyskanie obrazu, postprodukcję z korekcją kolorów i usuwaniem artefaktów oraz kontrolę jakości i walidację cyfrowych kopii. Kontrola jakości obejmuje porównanie histogramów, weryfikację zgodności rozdzielczości oraz integralności plików zgodnie z sumami kontrolnymi.

Metadane i opis cyfrowy

Model metadanych łączy standardy lokalne katalogów bibliotecznych z METS i PREMIS dla opisu technicznego. Integracja z katalogiem biblioteki kapitulnej i systemami archiwalnymi uwzględnia identyfikatory jednoznaczne i powiązania semantyczne. Wykorzystanie OCR dla druków oraz HTR dla rękopisów przyspiesza wzbogacanie opisów i wyszukiwanie pełnotekstowe. Platformy do rozpoznawania rękopisu są wykorzystywane w procesie kontrolowanym, z późniejszą walidacją ekspercką.

Aspekty prawne, dostęp i udostępnianie

Projekt uwzględnia ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawę o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. W przypadku utworów objętych ochroną prawną stosowane są modele ograniczonego udostępnienia lub umowy licencyjne. Dla obiektów znajdujących się w domenie publicznej preferowany jest dostęp otwarty z jednoznacznymi warunkami korzystania. Ochrona danych osobowych odbywa się zgodnie z obowiązującymi przepisami, a polityka udostępniania reguluje formaty i warunki cytowania.

Archiwizacja cyfrowa i bezpieczeństwo danych

Strategie długoterminowego przechowywania obejmują model wielowarstwowy z kopiami masters w archiwum lokalnym i replikami geograficznymi poza Krakowem. Regularne migracje formatów i walidacja sum kontrolnych minimalizują ryzyko utraty danych. System backupów i kontrola dostępu chronią zasoby przed utratą i użyciem nieautoryzowanym.

Finansowanie, partnerstwa i wdrożenie

Finansowanie łączy środki instytucjonalne, granty konkursowe Ministerstwa Kultury oraz partnerstwa akademickie z uniwersytetami w Krakowie. Struktura zarządzania projektu obejmuje kierownika projektu, koordynatora digitalizacji, zespół konserwatorski i specjalistów ds. metadanych. Plan wdrożenia przewiduje fazy pilotażowe, skalowanie oraz integrację materiałów z Lektorium na Wzgórzu Wawelskim. Monitorowanie efektów opiera się na miernikach użycia, jakości metadanych i wpływie naukowym, przy mechanizmach iteracyjnego doskonalenia.